Bildiri yöntem bölümü, çalışmanın nasıl yürütüldüğünü anlatan ve okuyucunun araştırmayı aynı koşullarda tekrarlayabilmesine yetecek bilgiyi veren bölümdür. Bu bölümde araştırma deseni, katılımcılar ya da örneklem, veri toplama araçları, uygulama süreci ve veri analizi açıklanır. Bilim kurulu, bulgulara ne kadar güvenebileceğine çoğu zaman bu bölüme bakarak karar verir.
Bu rehberde yöntem bölümünün görevini, hangi alt başlıklardan oluştuğunu ve adım adım nasıl yazılacağını anlatıyoruz. Ayrıca nicel ve nitel çalışmalardaki farkları, sık yapılan hataları ve göndermeden önce kullanabileceğiniz kısa bir kontrol listesini paylaşıyoruz.
Bildiri yöntem bölümü ne işe yarar?
Yöntem bölümü, girişte sorduğunuz araştırma sorusuna hangi yoldan cevap aradığınızı gösterir. Giriş “neyi ve neden” sorularını cevaplar; yöntem ise “nasıl” sorusuna odaklanır. Bu nedenle iki bölüm arasında açık bir bağ kurmak gerekir. Girişi henüz netleştirmediyseniz bildiri giriş bölümü rehberimize göz atabilirsiniz.
Bu yüzden hakemler yöntemi okurken üç şeye bakar. Birincisi, seçilen yolun araştırma sorusuna uygun olup olmadığıdır. Bunun yanında ikincisi, sürecin yeterince açık anlatılıp anlatılmadığıdır. Üçüncüsü ise bulguların bu yöntemle elde edilmiş olmasının mantıklı görünüp görünmediğidir.
Kısacası iyi yazılmış bir yöntem, bulgularınıza güven kazandırır. Zayıf bir yöntem anlatımı ise ilginç sonuçların bile sorgulanmasına yol açabilir.
Yöntem bölümünde hangi başlıklar yer alır?
Elbette alt başlıkların adı ve sırası kongre şablonuna ve alanınıza göre değişebilir. Yine de çoğu bildiride aşağıdaki unsurlar bulunur:
| Bileşen | Ne anlatılır? | Kısa örnek ifade |
|---|---|---|
| Araştırma deseni | Çalışmanın türü ve neden bu desenin seçildiği | “Çalışmada ilişkisel tarama modeli kullanılmıştır.” |
| Evren ve örneklem / katılımcılar | Kimlerle çalışıldığı, nasıl seçildikleri, temel özellikleri | “Katılımcılar amaçlı örnekleme ile belirlenmiştir.” |
| Veri toplama araçları | Ölçek, anket, görüşme formu veya cihazlar; kaynağı ve uygunluğu | “Veriler yarı yapılandırılmış görüşme formuyla toplanmıştır.” |
| İşlem / uygulama süreci | Verilerin ne zaman, nerede ve hangi sırayla toplandığı | “Uygulama çevrim içi form aracılığıyla yürütülmüştür.” |
| Veri analizi | Hangi analizlerin hangi amaçla yapıldığı | “Gruplar arası farklar uygun testlerle incelenmiştir.” |
| Etik izin | Etik kurul onayı ve bilgilendirilmiş onam bilgisi | “Çalışma için etik kurul onayı alınmıştır.” |
Tablodaki örnek ifadeler yalnızca biçimi göstermek içindir. Kendi çalışmanızda her başlığı, gerçekten yaptığınız işlemlerle doldurmanız gerekir.
Bildiri yöntem bölümü yazmak için 7 adım
Aşağıdaki sıra, dağınık notlarınızı düzenli bir yöntem anlatımına dönüştürmenize yardımcı olur:
- Kongre kılavuzunu açın: Şablonun hangi alt başlıkları istediğini ve sayfa sınırını önce kontrol edin.
- Araştırma sorusunu yazın: Amaç cümlenizi önünüze alın; her yöntem kararını bu soruya bağlayın.
- Deseni tanımlayın: Çalışmanın türünü adlandırın ve neden bu deseni seçtiğinizi bir iki cümleyle açıklayın.
- Katılımcıları anlatın: Örneklemin nasıl seçildiğini ve temel özelliklerini belirtin.
- Araçları açıklayın: Kullandığınız ölçek veya formun kaynağını ve geçerlik-güvenirlik bilgisini verin.
- Süreci sıralayın: Verileri hangi sırayla ve hangi koşullarda topladığınızı kronolojik olarak yazın.
- Analizi belirtin: Her araştırma sorusu için hangi analizi yaptığınızı eşleştirin.
Pratik bir ipucu olarak yöntemi, veri toplama biter bitmez taslak hâlinde yazabilirsiniz. Böylece ayrıntılar hafızanızdayken kaydedilir ve sonradan eksik bilgi aramak zorunda kalmazsınız.
Araştırma deseni nasıl anlatılır?
Desen, çalışmanın genel planıdır. Nicel çalışmalarda tarama, deneysel veya ilişkisel desenler sık kullanılır. Buna karşılık nitel çalışmalarda durum çalışması, olgubilim gibi yaklaşımlar tercih edilebilir. Karma yöntemli çalışmalarda iki yaklaşımın nasıl birleştirildiğini ayrıca açıklamanız gerekir.
Ancak deseni yalnızca adlandırmak yetmez. Örneğin “Bu çalışmada nitel desen kullanılmıştır” demek yerine, hangi nitel yaklaşımı seçtiğinizi ve bu yaklaşımın araştırma sorusuna neden uygun olduğunu kısaca söyleyin. Böylece hakem, yöntem kararınızın gerekçesini görür.
Örneklem ve katılımcılar bölümü
Bu alt başlıkta kimlerle çalıştığınızı ve onları nasıl seçtiğinizi anlatırsınız. Örnekleme yöntemini, katılımcı sayısını ve çalışmaya dahil edilme ölçütlerini açıkça belirtin. Katılımcıların yaş, cinsiyet veya mesleki deneyim gibi temel özelliklerini ise çoğu zaman kısa bir cümleyle ya da küçük bir tabloyla verebilirsiniz.
Öte yandan katılımcıların kimliğini açığa çıkarabilecek bilgileri yazmayın. Özellikle küçük gruplarla yapılan nitel çalışmalarda kurum adı, görev unvanı gibi ayrıntılar katılımcıyı tanınır hâle getirebilir. Bu nedenle kod adlar kullanmak iyi bir uygulamadır.
Veri toplama araçları ve uygulama süreci
Hazır bir ölçek kullandıysanız ölçeğin kaynağını gösterin ve Türkçe uyarlamasını kimin yaptığını belirtin. Buna karşın kendi geliştirdiğiniz bir formu kullandıysanız, formun nasıl hazırlandığını ve uzman görüşü alınıp alınmadığını açıklayın. Geçerlik ve güvenirlik değerlerini ise yalnızca gerçekten hesapladıysanız raporlayın.
Ardından uygulama sürecinde verilerin hangi ortamda ve hangi sırayla toplandığını yazın. Görüşmelerin yüz yüze mi çevrim içi mi yapıldığı, kayıt alınıp alınmadığı ve yaklaşık ne kadar sürdüğü gibi bilgiler okuyucunun süreci gözünde canlandırmasını sağlar. Ayrıca katılımcılardan bilgilendirilmiş onam aldıysanız bunu da belirtin.
Veri analizi nasıl raporlanır?
Analiz bölümünde her araştırma sorusunu, ona cevap veren analizle eşleştirmek en anlaşılır yöntemdir. Örneğin nicel çalışmalarda hangi istatistiksel testleri kullandığınızı ve neden seçtiğinizi yazın. Nitel çalışmalarda ise verileri nasıl kodladığınızı ve temalara nasıl ulaştığınızı anlatın.
Ayrıca kullandığınız yazılımın adını ve sürümünü belirtmek iyi bir alışkanlıktır. Ancak menü adımlarını tek tek sıralamanıza gerek yoktur. Bunun yanı sıra analiz sonuçlarını bu bölüme yazmayın; sonuçlar bulgular bölümüne aittir. Bulguları nasıl sunacağınızı bildiri bulgularının analizi ve sunumu yazımızda ayrıca ele aldık.
Analiz aşamasında uzman desteğine ihtiyaç duyarsanız veri analizi hizmetimizi de inceleyebilirsiniz.
Yöntem bölümünüzü birlikte netleştirelim
Kongre ve sempozyum bildirilerinde yöntem bölümünü kılavuza uygun, açık ve tutarlı bir dille birlikte düzenleyebiliriz. Her adımı kontrol ediyor, yalnızca size ait bilgileri gerektiren adımları size bırakıyoruz. Ayrıntılar için kongre ve sempozyum bildirisi hazırlama hizmetimizi inceleyebilir, WhatsApp üzerinden bize yazabilir ya da iletişim sayfamızı kullanabilirsiniz. Kapsam netleştikten sonra çalışma planını ve ücreti bütçenize göre birlikte belirleriz.
Nicel ve nitel çalışmalarda bildiri yöntem bölümü
Aslında yöntemin temel mantığı iki yaklaşımda da aynıdır, ancak vurgu değişir. Nicel çalışmalarda ölçüm ve tekrarlanabilirlik öne çıkar. Nitel çalışmalarda ise araştırmacının rolü, verinin derinliği ve yorumun inandırıcılığı daha çok önem kazanır.
- Nicel çalışmalarda: Örneklem büyüklüğü, ölçeklerin geçerlik-güvenirlik bilgisi ve istatistiksel analizler ayrıntılı verilir.
- Nitel çalışmalarda: Katılımcı seçimi, görüşme süreci, kodlama yaklaşımı ve araştırmacının konumu açıklanır.
- Karma çalışmalarda: İki veri türünün hangi sırayla toplandığı ve nasıl birleştirildiği anlatılır.
Dolayısıyla yöntem bölümünü yazmadan önce çalışmanızın hangi yaklaşıma dayandığını netleştirmek, doğru ayrıntıları seçmenizi kolaylaştırır.
Zayıf ve güçlü bildiri yöntem bölümü örneği
Aşağıdaki iki örnek, aynı çalışmanın yönteminin nasıl farklı yazılabileceğini gösteriyor. Örnek kurgusaldır ve yalnızca yapıyı göstermek için hazırlanmıştır.
Zayıf örnek: “Araştırmada anket yöntemi kullanılmıştır. Anket öğrencilere uygulanmış ve sonuçlar analiz edilmiştir.”
Güçlü örnek: “Çalışmada ilişkisel tarama modeli kullanılmıştır. Katılımcılar, bir devlet üniversitesinin eğitim fakültesinde öğrenim gören ve çalışmaya gönüllü olarak katılan öğrencilerdir. Veriler, daha önce Türkçeye uyarlanmış bir ölçek ve kişisel bilgi formu ile çevrim içi olarak toplanmıştır. Değişkenler arasındaki ilişkiler korelasyon analiziyle incelenmiştir. Çalışma için etik kurul onayı alınmış ve katılımcılardan bilgilendirilmiş onam toplanmıştır.”
Gördüğünüz gibi güçlü örnek deseni, katılımcıları, aracı, süreci, analizi ve etik izni kısa cümlelerle sırasıyla veriyor. Üstelik okuyucu, çalışmanın nasıl yapıldığını tek paragrafta anlıyor.
Bildiri yöntem bölümünde sık yapılan hatalar
Taslakları incelerken en sık karşılaştığımız sorunlar şunlardır:
- Belirsiz desen: Çalışmanın türünü adlandırmadan doğrudan veri toplamaya geçmek.
- Eksik örneklem bilgisi: Katılımcıların nasıl seçildiğini ya da kaç kişi olduğunu yazmamak.
- Kaynaksız araç: Kullanılan ölçeğin kaynağını veya uyarlama çalışmasını göstermemek.
- Sonuçları erken vermek: Analiz başlığı altında bulguları anlatmaya başlamak.
- Soru-analiz kopukluğu: Bazı araştırma sorularına karşılık gelen bir analizi belirtmemek.
- Etik bilgisini unutmak: İnsan katılımcılı çalışmalarda etik onay bilgisini eklememek.
Bu hataların çoğu, yöntemi araştırma sorularıyla yan yana okuyarak fark edilir. Bu nedenle son okumada her soruyu yöntemdeki karşılığıyla eşleştirmenizi öneririz.
Dil, zaman kipi ve uzunluk
Türkçe bildirilerde yöntem genellikle geçmiş zamanla anlatılır, çünkü yapılan işlemler tamamlanmıştır (“… toplanmıştır”, “… incelenmiştir”). Hangi kipi seçerseniz seçin, aynı türden cümlelerde aynı kipi korumak metni düzenli gösterir. Ayrıca kavramları girişte kullandığınız adlarla anmaya devam edin.
Öte yandan uzunluk için kesin bir ölçü vermek doğru olmaz, çünkü sınırı kongrenin yazım kılavuzu belirler. Özet bildirilerde yöntem çoğu zaman bir iki cümleyle verilir. Bu durumda desen, katılımcılar ve analiz tek bir kısa cümlede birleştirilebilir. Tam metin bildirilerde ise yöntem, okuyucunun çalışmayı anlamasına yetecek ama gereksiz ayrıntıya girmeyecek uzunlukta olmalıdır.
Bildiri yöntem bölümünü sayfa sınırına sığdırmak
Kongre bildirilerinde sayfa veya kelime sınırı çoğu zaman dardır. Bu yüzden yöntemi kısaltmak gerekebilir, ancak kısaltırken temel bilgileri kaybetmemek önemlidir. Örneğin desen, katılımcı sayısı, veri toplama aracı ve analiz türü her durumda kalmalıdır.
Bunun yerine tekrarları çıkarın ve uzun açıklamaları sadeleştirin. Ayrıca katılımcı özelliklerini metin yerine küçük bir tabloda vermek yer kazandırabilir. Ölçeklerin ayrıntılı tanıtımını ise kaynak göstererek kısa tutabilirsiniz.
Sonuç olarak iyi kısaltılmış bir yöntem, gereksiz ayrıntıdan arınmış ama çalışmanın tekrarlanmasına yetecek bilgiyi koruyan bir metindir. Dolayısıyla son okumada her cümle için “Bu bilgi çıkarılırsa hakem bir şey kaybeder mi?” diye sorabilirsiniz.
Göndermeden önce kontrol listesi
Bildirinizi göndermeden önce yöntem bölümünü şu sorularla kontrol edin:
- Araştırma deseni adlandırılmış ve gerekçesi verilmiş mi?
- Katılımcıların seçimi ve temel özellikleri açık mı?
- Veri toplama araçlarının kaynağı gösterilmiş mi?
- Uygulama süreci sırasıyla anlatılmış mı?
- Her araştırma sorusunun bir analiz karşılığı var mı?
- Etik onay ve onam bilgisi gerekiyorsa eklenmiş mi?
Bu sorulardan birine “hayır” cevabı veriyorsanız, ilgili paragrafı yeniden ele almanız yeterlidir. Böylece kısa bir kontrolle yöntem anlatımınızı çok daha güven verici hâle getirebilirsiniz.
Bildiri yöntem bölümü hakkında sık sorulan sorular
Yöntem bölümünde kaynak gösterilir mi?
Evet. Kullandığınız ölçeklerin, analiz yaklaşımlarının veya yöntem tercihinizi destekleyen çalışmaların kaynağını göstermeniz beklenir.
Yöntem ve bulgular aynı başlıkta verilebilir mi?
Çoğu kongre şablonu bu iki bölümü ayrı ister. Kısa bildirilerde birleştirilmiş başlıklar görülebilir; yine de yöntem bilgisini sonuçlardan önce vermek okumayı kolaylaştırır.
Etik kurul onayı yöntemde mi belirtilir?
Genellikle yöntem bölümünde ya da kılavuzun istediği ayrı bir notta belirtilir. Kongrenin yazım kurallarını esas alın.
Özet bildiride yöntem nasıl yazılır?
Özet bildiride yöntem bir iki cümleyle verilir: desen, katılımcılar, veri toplama aracı ve analiz kısaca anılır.
Özetle güçlü bir yöntem, araştırma sorusuna uygun bir deseni, açık bir örneklem bilgisini, kaynağı belli araçları ve soruyla eşleşen analizleri bir arada sunar. Bu unsurları kısa paragraflarla ve kronolojik bir sırayla kurduğunuzda hakem, bulgularınıza daha kolay güvenir. Taslağınız hazırsa bize ulaşarak yöntem bölümünü birlikte değerlendirebilirsiniz.
